Priorat là một trong hai vùng rượu bậc cao nhất Tây Ban Nha, nổi tiếng nhờ đất phiến llicorella. Trang này giải thích vùng đồi dốc ấy và cách đọc nhãn.
Priorat nằm trong tỉnh Tarragona, vùng Catalonia của Tây Ban Nha. Đây là một trong hai vùng gọi tên đạt bậc cao nhất của hệ thống rượu nước này, và cũng là một trong những câu chuyện hồi sinh ngoạn mục nhất của rượu vang châu Âu thế kỷ 20.
Tu viện năm 1194
Cái tên Priorat đến từ chữ chỉ tu viện. Tu viện dòng Carthusian mang tên Scala Dei — nghĩa là "thang lên trời" — được lập năm 1194, và chính các tu sĩ ở đó đã mang nghề trồng nho về vùng này trong thế kỷ 12.
Suốt nhiều thế kỷ sau đó, các tu sĩ quản lý đất đai và vườn nho quanh vùng. Cấu trúc ấy để lại dấu vết cho tới tận hôm nay trong cách các mảnh vườn được chia và trong chính cái tên vùng.
Llicorella — thứ đất làm nên tất cả
Nếu Priorat có một từ khoá thì đó là llicorella: đá phiến màu đỏ và đen, lẫn những hạt mica nhỏ.
Loại đá này làm hai việc. Các hạt mica phản chiếu ánh nắng lên chùm nho; còn khối đá thì hút nhiệt ban ngày rồi nhả ra ban đêm. Rễ nho buộc phải len xuống rất sâu qua các khe đá để tìm nước, vì tầng đất mặt gần như không giữ được gì.
Kết quả là cây cho rất ít quả, nhưng quả cô đặc khác thường. Đó là nền tảng của kiểu rượu Priorat: đậm, khoáng, nhiều cồn, và có cấu trúc chặt.
Vườn nho nằm ở độ cao từ 100 tới 700 mét, trên những sườn dốc mà máy móc gần như không vào được. Phần lớn công việc ở đây vẫn làm bằng tay, và đó là một trong những lý do rượu Priorat đắt.
Năm nghìn, một nghìn, hai nghìn hecta
Ba con số kể gọn cả lịch sử hiện đại của vùng.
Trước đợt rệp phylloxera cuối thế kỷ 19, Priorat có khoảng 5.000 hecta vườn nho. Sau khi rệp quét qua, người dân bỏ đi, và vùng gần như bị lãng quên suốt gần một thế kỷ.
Tới năm 2000, diện tích chỉ còn khoảng 1.000 hecta.
Năm 2018, con số đã trở lại mức 2.010 hecta, với 567 mảnh vườn và 109 nhà làm rượu. Trong đó giống đỏ chiếm 1.872 hecta, tức 93%, còn giống trắng chỉ 138 hecta, tức 7%.
Năm người và một cuộc hồi sinh
Chuyện quay đầu bắt đầu vào thập niên 1980, khi một nhóm nhỏ tin rằng vùng đất bị bỏ hoang này có thể làm ra rượu đẳng cấp thế giới. Những cái tên dẫn đầu là René Barbier, Álvaro Palacios và Carles Pastrana.
Nhóm năm nhà làm rượu tiên phong ấy cùng nhau làm việc trong khoảng 1989 đến 1991 — chia sẻ thiết bị, chia sẻ hầm, chia sẻ cả hiểu biết. Chỉ vài năm sau, rượu Priorat đã được giới phê bình quốc tế xếp cạnh những chai đắt nhất châu Âu.
Hệ thống tên gọi cũng phải chạy theo: vùng có DO chính thức từ năm 1954, được Catalonia nâng lên bậc DOQ năm 2000, và chính phủ Tây Ban Nha xác nhận bậc DOCa ngày 6 tháng 7 năm 2009.
Hai giống nho cũ
Nền của Priorat là hai giống truyền thống: Garnacha — tức Grenache — và Cariñena, giống mà bên Pháp gọi là Carignan.
Ở phần lớn thế giới, hai giống này bị coi là giống năng suất cao, cho rượu tầm thường. Trên đá phiến Priorat với năng suất bị đất siết xuống rất thấp, chúng cho ra thứ hoàn toàn khác: quả đen chín, khoáng đá, thảo mộc khô, tannin chặt và hậu vị dài.
Đây là một trong những bằng chứng rõ nhất cho câu nói rằng không có giống nho dở, chỉ có giống nho trồng sai chỗ.
Kho đang có gì
Một chai: Vinum Missae Cathedral Edition — rượu lễ, làm từ Garnacha Blanca và Moscatel.
Đây là loại rượu dùng trong nghi lễ nhà thờ, có yêu cầu riêng về nguyên liệu và cách làm, khác với chai vang thương mại thông thường. Chai này cũng thuộc phần giống trắng vốn chỉ chiếm 7% diện tích của vùng.
Sự trùng hợp thì đáng chú ý: một vùng rượu được sinh ra từ tu viện, và chai duy nhất ở đây trong kho lại là rượu dành cho nhà thờ.
Rót và ăn với gì
Rượu lễ và các chai trắng ngọt từ Moscatel — 8 đến 10 độ C, uống lạnh.
Nếu gặp một chai Priorat đỏ — 16 đến 18 độ C, rót ra bình ít nhất một tiếng, dùng ly bầu to. Đây là dòng rượu đậm và cồn cao, cần thời gian mở.
Ăn với gì — chai đỏ Priorat hợp thịt cừu nướng, bò hầm, thịt thú rừng, phô mai cứng lâu năm. Đây không phải rượu cho bữa nhẹ.
Để dành — chai Priorat đỏ nghiêm túc sống được mười năm trở lên.
Chọn chai nào
Muốn thấy Tây Ban Nha làm rượu đỉnh cao ra sao — Priorat và Ribera del Duero là hai cái tên nên nhớ trước tiên.
Thích Grenache kiểu Châteauneuf-du-Pape — Priorat là phiên bản đá phiến, chặt hơn và khoáng hơn.
Cần rượu dùng trong nghi lễ — chai rượu lễ trong kho được làm đúng cho mục đích ấy.
Bản đồ vùng vang Tây Ban Nha
Một số vùng chưa có ranh giới vang công bố mở nên đang mượn ranh giới hành chính — hình vẽ chỉ mang tính minh hoạ. Ranh giới DO/DOCa: Candiago et al. 2022 (CC0)
